Bộ luật Tố tụng hình sự mới đưa vào một quy định rất mới: bảo vệ nhân chứng. Vụ trưởng Vụ pháp chế Bộ Công an, Phó Giáo sư - Tiến sĩ Trần Đình Nhã đã trả lời phỏng vấn về vấn đề này.
Bảo vệ nhân chứng ra sao?
- Thưa ông, tại sao phải đến Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 vấn đề bảo vệ nhân chứng mới được đưa vào luật ?
+ Có chuyện tiếu lâm thế này : để giải tán đám đông bu xung quanh hiện trường tai nạn giao thông chết người, cảnh sát nói : "Mời bà con lại đây lập danh sách người làm chứng", thế là chạy hết. Đấy là tại Bộ luật tố tụng hình sự 1988 mới chỉ quy định trách nhiệm của người làm chứng mà không đảm bảo các quyền, lợi ích hợp pháp của họ. Nhân chứng không đến theo giấy triệu tập thì bị dẫn giải, thậm chí bị truy tố nếu từ chối hoặc trốn tránh khai báo. Người ta cứ bị cơ quan tố tụng gọi hỏi. mất công mất việc mà không được gì. Mà có phải gọi hỏi một lần đâu, hết cơ quan điều tra đến kiểm sát, rồi tòa ; một chuyện nhưng hỏi đi hỏi lại nhiều lần. Chưa kể người nào dũng cảm đứng ra làm chứng còn có thể bị đối tượng trong vụ án đe dọa. Vì vậy Bộ luật Tố tụng hình sự mới quy định thêm quyền của người làm chứng : Được cơ quan triệu tập bảo vệ tính mạng, sức khỏe, danh dự, nhân phẩm, tài sản,..., thanh toán chi phí đi lại, chi phí khác khi ra làm chứng; khiếu nại việc làm của cơ quan tố tụng.
- Nói thế nghĩa là trước đây người làm chứng không được cơ quan tố tụng bảo vệ ?
+ Không hẳn vậy. Cơ quan điều tra vẫn có phương án bảo vệ nhân chứng khi có yêu cầu và mối đe dọa là thực tế. Nhưng điều đó chưa bị rằng buộc như là trách nhiệm pháp lý. Còn với quy định của Bộ luật mới, người làm chứng đã yêu cầu cơ quan triệu tập bảo vệ, mối đe dọa của họ là có thật mà cơ quan tố tụng không đáp ứng, bảo vệ không chu đáo, để xảy ra hậu quả xấu thì cơ quan tố tụng sẽ phải chịu trách nhiệm.
- Luật mới quy định cơ quan triệu tập thanh toán chi phí đi lại và các chi phí khác cho người làm chứng. Vậy là những khoản nào thì được thanh toán, thưa ông ?
+ Đó là những gì họ bỏ ra và thu nhập bị mất trong thời gian làm nhân chứng. Chẳng hạn, Công an TP Hà Nội mời nhân chứng từ Hải Phòng lên làm việc thì phải thanh toán tiền đi về. Nếu giữ họ lại qua đêm để hỏi cho rõ thì phải thanh toán tiền ăn, ở, thậm chí cả thu nhập bị mất trong thời gian đó. Viện kiểm sát, tòa án cũng vậy, mời họ ra tòa làm chứng thì phải chi trả tiền đi lại, xe cộ cho người ta. Tất nhiên, chỉ thanh toán những khoản chi hợp lý, không thể khai khống lên. Như đi lại thì chỉ tính theo giá xe khách, xe buýt chứ không thể là xe taxi, anh thợ sửa xe bình thường ngày kiếm được 20-30 ngàn đồng không thể khai ra hàng trăm ngàn để đòi cơ quan tố tụng trả.
Không để nhân chứng bị đe dọa
- Xem các phim vụ án nước ngoài thấy các nước có chương trình bảo vệ nhân chứng, có thể thay đổi tên họ, chuyển nhân chứng tới nơi ở mới để tránh sự truy sát của tổ chức tội phạm. Vậy, ở ta người cộng tác với cơ quan tố tụng sẽ được bảo vệ thế nào?
+ Vấn đề này đang được nghiên cứu, song chắc chắn biện pháp bảo vệ nhân chứng sẽ rất đa dạng. Có thể bố trí người theo dõi, bảo vệ nơi ở, tài sản của nhân chứng, có người đưa đón, thậm chí có thể đưa đi mai danh ẩn tích, thay tên đổi họ, phẫu thuật thay đổi nhận dạng, đưa ra nước ngoài sinh sống...Nhưng chủ yếu là truy xét để diệt mối đe dọa, qua đó xác minh thêm các đầu mối liên quan tới tội phạm.
- Phòng chống ma túy năm 2000 đã quy định: người tố giác, người làm chứng, người bị hại và cả những gia đình tham gia phòng chống ma túy đều được bảo vệ. Vậy tại sao Bộ luật Tố tụng hình sự 2003 chỉ quy định việc bảo vệ với nhân chứng?
+ Khi làm luật phòng chống ma túy, vấn đề này được mổ xẻ kỹ. Tội phạm ma túy rất liều lĩnh, sẵn sàng gây hại cho bất cứ ai cản đường. Vì vậy để công tác phòng chống tội phạm ma túy có hiệu quả, việc đảm bảo an toàn cho những cá nhân, tổ chức tham gia phòng chống tội phạm được đặt ra. Không chỉ người tố giác, người làm chứng, người bị hại mà cả bố mẹ, vợ chồng, con cái của họ cũng được bảo vệ trước nguy cơ tấn công của tội phạm ma túy.
Tôi không rõ tại sao Quốc hội thông qua Bộ luật tố tụng hình sự lại chỉ quy định bảo đảm an toàn cho nhân chứng. Có lẽ cơ quan giải thích luật là Ủy ban thường vụ Quốc hội sẽ phải hướng dẫn. Ít nhất thì cũng phải mở rộng tới người thân của nhân chứng. Giả sử bọn tội phạm không làm gì nhân chứng mà chỉ dọa sẽ bắt cóc con của họ thì có thuộc đối tượng bảo vệ không?
- Khi những quyền của người làm chứng được bảo đảm như vậy thì nghĩa vụ cộng tác với cơ quan tố tụng có được nâng cao hơn không?
+ Có chứ. Quyền và trách nhiệm đi đôi với nhau. Trước đây anh nói bận làm ăn, đi làm chứng mất công mất việc. Nay nhà nước bù đắp đầy đủ các chi phí ấy thì trách nhiệm của anh cũng tăng lên. Đã triệu tập mà vắng mặt không lý do chính đáng thì phải dẫn giải, có thông tin mà không khai báo hoặc khai báo không trung thực thì phải bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Nhà nước đã chi tiền mà anh không cộng tác thì anh phải trả lại, thậm chí bị phạt tiền thêm.
-Cảm ơn ông!
Theo Báo Pháp luật TPHCM ngày 20/8/2004
dangngockhiem
